- Πώς η Ελλάδα έχτισε ένα πανάκριβο σύστημα που θάβει το πρόβλημα αντί να το λύνει
Η ημερίδα της Τοπικής Ένωσης Διατελεσάντων Δημάρχων, Κοινοταρχών και μελών Δημοτικών και Κοινοτικών Συμβουλίων Δήμου Σπάρτης, που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 13 Μαΐου στο εντευκτήριο της Πνευματικής Εστίας Σπάρτης, δεν ήταν μια ακόμη τυπική αυτοδιοικητική συζήτηση. Ήταν περισσότερο μια ακτινογραφία ενός συστήματος που έχει χτιστεί ανάποδα: πρώτα οι μεγάλες μονάδες επεξεργασίας, μετά — ίσως, κάποτε — η ανακύκλωση, η κομποστοποίηση, η διαλογή στην πηγή και η συμμετοχή του πολίτη. Αν το πρόβλημα των απορριμμάτων είναι γόρδιος δεσμός, η Πελοπόννησος μοιάζει σήμερα να τον έχει σφίξει με νέα σχοινιά: συμβάσεις, κόστη μεταφοράς, τέλη ταφής, ανεπαρκή ανακύκλωση, κεντρικοποιημένες υποδομές και ασαφή «ολιστικά» σχέδια.
Ο Σταύρος Αργυρόπουλος (φωτ.), γεωπόνος και συνιδρυτής της Λακωνικής Βιοενεργειακής ΑΕ και του ΚΔΑΥ Σπάρτης, έθεσε από την αρχή τον τόνο: η Πελοπόννησος διαθέτει πλέον τρεις μεγάλες μονάδες επεξεργασίας —Σκάλα Λακωνίας, Καλλιρρόη, Παλαιόχουνη— και δύο σταθμούς μεταφόρτωσης, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι διαθέτει ολοκληρωμένο σύστημα. Το ερώτημα που επανήλθε πολλές φορές ήταν απλό: πόσο κοστίζει τελικά στον δημότη η «λύση» και ποιος ωφελείται από τη συγκέντρωση των ροών σε λίγες μονάδες; Κατά την τοποθέτησή του, το λειτουργικό κόστος του νέου σχεδιασμού εκτιμάται σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως, με σημαντικό βάρος στους δήμους, στους ΦΟΔΣΑ και τελικά στους πολίτες.
Ο Θεόδωρος Βώρος, οικονομικός στατιστικολόγος και ιδρυτής του Παρατηρητηρίου Διαχείρισης Αποβλήτων στην Κέρκυρα, ο οποίος έχει ασχοληθεί συστηματικά με την παρακολούθηση και αξιολόγηση πολιτικών διαχείρισης απορριμμάτων στην Ελλάδα, περιέγραψε την Ελλάδα ως «χώρα των σύμμεικτων». Η ανακύκλωση μέσω μπλε κάδου παραμένει περιορισμένη, με υψηλή προσμεικτότητα και επιστροφές άχρηστου υλικού. Το κρίσιμο, είπε, δεν είναι να εκπονούνται σχέδια, αλλά να εφαρμόζονται. Το «πληρώνω όσο πετάω», η χωριστή συλλογή και η πόρτα-πόρτα αποκομιδή είναι εργαλεία που μπορούν να αποδώσουν, μόνο όμως εφόσον συνδυαστούν με κίνητρα, ενημέρωση, προσωπικό και εμπιστοσύνη. Επικαλέστηκε παραδείγματα όπως ο Δήμος Βάρης-Βούλας-Βουλιαγμένης και πρωτοβουλίες ξενοδοχείων στην Κρήτη, δείχνοντας ότι όταν υπάρχει πραγματική διαλογή στην πηγή, τα ποσοστά μπορούν να αλλάξουν γρήγορα.
Ο Αντώνης Μαυρόπουλος, πρώην πρόεδρος της Διεθνούς Οργάνωσης Στερεών Αποβλήτων (ISWA) και συνεργάτης του Προγράμματος Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (UNEP) σε συμβουλευτικό ρόλο, με πολυετή διεθνή παρουσία σε ζητήματα κυκλικής οικονομίας και περιβαλλοντικής πολιτικής, έδωσε την πιο στρατηγική διάσταση. Παρομοίασε το σύστημα με κτίριο που έπρεπε να έχει θεμέλια την ανακύκλωση και τα βιοαπόβλητα, αλλά στην Πελοπόννησο χτίστηκε πρώτα ο «όροφος» των μονάδων επεξεργασίας. Τώρα επιχειρείται να τοποθετηθούν τα θεμέλια από πάνω. Αυτό, κατά τον ίδιο, περιορίζει τις επιλογές, αυξάνει τα κόστη και κάνει κάθε νέα πολιτική να πρέπει να προσαρμοστεί σε ήδη κατασκευασμένες υποδομές. Επισήμανε επίσης ότι τα ολιστικά σχέδια, όπως εμφανίζονται, μοιάζουν περισσότερο με γραφειοκρατικά αντίγραφα παρά με πραγματικές τοπικές στρατηγικές.
Ο Δημήτρης Δαμάσκος ήταν ακόμη πιο αιχμηρός. Χαρακτήρισε τα ολιστικά σχέδια «αστεία» και τόνισε ότι το σύστημα παραμένει αντίρροπο προς τη διαλογή στην πηγή. Επέμεινε ότι η Σλοβενία και άλλες ευρωπαϊκές πρακτικές αποδεικνύουν πως η ανακύκλωση δεν χρειάζεται πρώτα γιγαντιαίες μονάδες, αλλά σωστή οργάνωση, προσωπικό, χωριστή συλλογή και πολιτική βούληση. Το μοντέλο των σύμμεικτων, είπε ουσιαστικά, είναι ακριβό και αδιέξοδο.
Το πιο καίριο σημείο της συζήτησης ήταν τα οργανικά απόβλητα. Όπως ειπώθηκε, αποτελούν περίπου το 40%-45% των αστικών αποβλήτων και είναι το ρεύμα που «λερώνει» όλα τα υπόλοιπα. Αν η πατάτα, το μαρούλι και τα υπολείμματα κουζίνας μπουν στον ίδιο κάδο με χαρτί, πλαστικό και μέταλλο, η ανακύκλωση υποβαθμίζεται πριν καν αρχίσει. Γι’ αυτό η τοπική κομποστοποίηση, οι μονάδες ανά νομό και η οικιακή κομποστοποίηση παρουσιάστηκαν ως κλειδιά. Όχι ως οικολογική πολυτέλεια, αλλά ως οικονομική αναγκαιότητα.
Στο ζήτημα της καύσης, η συζήτηση ήταν επιφυλακτική έως αρνητική. Ο Αντ. Μαυρόπουλος υπογράμμισε ότι οι μονάδες καύσης είναι ακριβές, δύσκολες στη λειτουργία, απαιτούν μεγάλες ποσότητες σταθερής τροφοδοσίας και δεν χρηματοδοτούνται εύκολα από ευρωπαϊκούς πόρους. Κυρίως, όμως, αντιστρατεύονται την ανακύκλωση όταν χρειάζονται πλαστικό, χαρτί και θερμογόνο υλικό για να είναι βιώσιμες.
Η ευρωπαϊκή πραγματικότητα κάνει το αδιέξοδο πιο πιεστικό. Η ΕΕ θέτει στόχο ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων 60% έως το 2030 και 65% έως το 2035, ενώ η ταφή πρέπει να περιοριστεί στο 10% έως το 2035. Η Ελλάδα, σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, παραμένει με ταφή γύρω στο 80% και χωρίς ουσιαστική πρόοδο στην ανακύκλωση από το 2019. Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι θεωρητικό· είναι δημοσιονομικό, περιβαλλοντικό και κοινωνικό.
Ο κύκλος των απορριμμάτων, σύμφωνα με τη Eurostat, για την Ελλάδα αφορά δημόσια δαπάνη 0,9% του ΑΕΠ μόνο για waste management (διαχείριση απορριμμάτων) το 2023. Αν προστεθούν ιδιωτικές δαπάνες, κύκλος εργασιών εργολάβων, μεταφορές, εξοπλισμός, επενδύσεις, ανακυκλώσιμα υλικά, τέλη, πρόστιμα και παράπλευρες αγορές, η υπόθεση μπορεί πράγματι να προσεγγίζει ή να υπερβαίνει το 1% της οικονομίας.
Το ρεζουμέ της υπόθεσης προβάλλει ξεκάθαρα: η Πελοπόννησος δεν πάσχει από έλλειψη εργοστασίων· πάσχει από έλλειψη σωστής ιεράρχησης. Αν δεν προηγηθούν διαλογή στην πηγή, βιοαπόβλητα, κομποστοποίηση, τοπικά ΚΔΑΥ, διαφάνεια, κοστολόγηση και «πληρώνω όσο πετάω», οι μεγάλες μονάδες θα λειτουργούν σαν ακριβές πύλες προς την ταφή. Το μέλλον των απορριμμάτων θα κριθεί όχι από το πόσα σκουπίδια θα μεταφέρουμε μακριά, αλλά από το πόσα δεν θα γίνονται ποτέ σκουπίδια.
• Παρεμβάσεις με ιδιαίτερο πολιτικό και αυτοδιοικητικό βάρος πραγματοποίησαν, επίσης, ο πρώην δήμαρχος Μυστρά, Δημήτρης Αποστολάκος, ο πρώην πρόεδρος του Περιφερειακού Συμβουλίου Πελοποννήσου, Γιώργος Πουλοκέφαλος, ο τέως διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας «Αρκαδική Εναλλακτική» Βασίλης Γιόκαρης και ο πολιτικός επιστήμονας Χρήστος Πλειώτας.
Ο Δημήτρης Αποστολάκος στάθηκε κυρίως στη διαχρονική αδυναμία της αυτοδιοίκησης να οργανώσει ουσιαστική ανακύκλωση και τοπική διαχείριση, επισημαίνοντας ότι οι δήμοι ακολούθησαν χωρίς αντίσταση έναν συγκεντρωτικό σχεδιασμό.
Ο Γιώργος Πουλοκέφαλος έθεσε κρίσιμα ερωτήματα για το πραγματικό ποσοστό ταφής στις μονάδες επεξεργασίας και για το εάν η Πελοπόννησος οδηγείται τελικά σε καύση απορριμμάτων.
Ο Βασίλης Γιόκαρης έκανε λόγο για «κλειστό παιχνίδι» στη διαχείριση των απορριμμάτων, υποστηρίζοντας ότι δημιουργήθηκαν συνθήκες μονοπωλιακού ελέγχου εις βάρος τοπικών και αποκεντρωμένων λύσεων.
Τέλος, ο Χρήστος Πλειώτας εξέφρασε έντονο προβληματισμό για την ακύρωση των τοπικών σχεδίων διαχείρισης και την περιθωριοποίηση υπαρχουσών υποδομών ανακύκλωσης.
Στην εκδήλωση χαιρετισμό απέστειλαν ο υφυπουργός Άμυνας και βουλευτής Λακωνίας, Αθαν. Δαβάκης και η επικεφαλής της μείζονος αντιπολίτευσης στον Δήμο Σπάρτης, Ντία Τζανετέα.
Δημ. Μητρόπουλος
