Στην καρδιά της Βέρβενας, ο Πύργος Δαρβέρη–Οικονόμου κρατά ζωντανή τη μνήμη ανθρώπων που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Οι πέτρες του έγιναν ασπίδα, οι χώροι του καταφύγιο και τόπος κρίσιμων αποφάσεων. Στο υπόγειό του εγκαταστάθηκε, τον Ιούνιο του 1821, το τυπογραφείο που έφερε ο Δημήτριος Υψηλάντης, δίνοντας στον Αγώνα τη δύναμη του τυπωμένου λόγου. Εκεί, πλάι στην αγωνία της μάχης, το μελάνι υπηρετούσε την ελπίδα.
Στο άρθρο που ακολουθεί, ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Παναγιώτης Β. Φάκλαρης φωτίζει την ιστορία αυτού του πολύτιμου μνημείου και τη συμβολή του στην Επανάσταση. Μέσα από την αφήγησή του, ο Πύργος μάς καλεί να αφουγκραστούμε το παρελθόν και να παραδώσουμε τη μνήμη του στις επόμενες γενιές.
Ο πύργος της οικογένειας Δαρβέρη-Οικονόμου στη Βέρβενα Κυνουρίας
Ο πύργος της οικογένειας Δαρβέρη-Οικονόμου βρίσκεται στη Βέρβενα, έναν τόπο με μακραίωνη ανθρώπινη παρουσία και γνωστό κυρίως για τον πολύ σημαντικό ρόλο που διεδραμάτισε στην Επανάσταση του 1821.
Πρόκειται για τον σημαντικότερο από τους πέντε πύργους που δέσποζαν ανάμεσα στα πετρόκτιστα σπίτια ης Βέρβενας, της οποίας ο πληθυσμός το 1828 ήταν 1003 και το 1846, 1930 κάτοικοι. Οι πύργοι χαρακτήριζαν το χωριό και ο Δημήτριος Ζωγράφος που εικονογραφεί το 1832 τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, στον πίνακα της πολιορκίας της Τριπολιτσάς απεικονίζει τον συγκεκριμένο πύργο, ανάμεσα σε άλλους, ως τριώροφο. Ο Δ. Ζωγράφος έλαβε μέρος στη μάχη της Βέρβενας ως καπετάνιος του χωριού του, Βορδώνιας Λακωνίας, και γνώριζε πολύ καλά το χωριό και τα γεγονότα που έγιναν κατά τη μάχη της 18ης Μαΐου. Οι πύργοι της Βέρβενας ανήκαν στους προύχοντες του χωριού, ως πυργοκατοικίες, είχαν αμυντικό χαρακτήρα και προορίζονταν για προστασία από τους κλέφτες. Λόγω της συνεχούς χρήσης τους, μεταγενέστερες επεμβάσεις αλλοίωσαν τον οχυρωματικό χαρακτήρα των πύργων που έλαβαν τη μορφή αρχοντικών.
Ο πύργος Δαρβέρη-Οικονόμου ανήκε στον Ιωάννη Παπαδόπουλο ή Παπαϊωάννου, που ήταν προύχοντας της Βέρβενας κατά το διάστημα 1700-1750. Στα χρόνια της Επανάστασης ο πύργος είναι ιδιοκτησία του Νικολάου Παπακωνσταντίνου ή Μάνταλου, και τον συναντούμε στις ιστορικές πηγές της εποχής ως «πύργο Παπακωνσταντίνου».
Από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. και εξής αποτελεί ιδιοκτησία του διατελέσαντος επί τριακονταετία Δημάρχου Αναστασίου Δαρβέρη, ονομάζεται έκτοτε «πύργος Δαρβέρη» και στη συνέχεια περνά στους κληρονόμους της κόρης του Αν. Δαρβέρη, Μαριγώς, η οποία παντρεύτηκε τον γιατρό Αντώνιο Οικονόμου.Το κτήριο αρχικά ήταν ορθογώνιας κάτοψης, τριώροφο με υπόγειο. Όλοι οι όροφοι, ακόμη και ο ανώτατος, καλύπτονταν με ημικυλινδρικό πετρόκτιστο θόλο, ο οποίος αποτελούσε ταυτόχρονα την οροφή του υποκείμενου και το δάπεδο του υπερκείμενου ορόφου.
Εσωτερικά, το υπόγειο και ο πρώτος όροφος διατηρούν αναλλοίωτη την αρχική τους μορφή, ενώ ο δεύτερος όροφος έχει υποστεί επεμβάσεις. Η κατεδάφιση του τρίτου ορόφου πραγματοποιήθηκε στον 19ο αι., σύμφωνα με πληροφορία του Παναγιώτη Αντ. Οικονόμου, και έτσι ο πύργος σήμερα διαθέτει δύο ορόφους και υπόγειο.
Το 1909 προστέθηκε στην δυτική πλευρά του κτηρίου ένα νέο τμήμα ίδιου μήκους και ύψους με το υπάρχον. Δημιουργήθηκε έτσι ένα επιβλητικό κτίριο με τετράγωνη κάτοψη.
Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή, που βρίσκεται εντοιχισμένη σε περίοπτη θέση πάνω από την είσοδο του μεσαίου ορόφου, ο πύργος κτίστηκε στις 12 Μαΐου του 1733. Η επιγραφή αυτή, χαραγμένη σε πλάκα από λευκό μάρμαρο, κοσμείται στο μέσον με ανάγλυφο σταυρό, με τα μονογράμματα IC/XC/NI/KA ανάμεσα στις κεραίες του. Δεξιά του σταυρού εικονίζεται ανάγλυφος δικέφαλος αετός με στέμμα μεταξύ των κεφαλών του και αριστερά λέων, ενώ στη γωνία του αναγλύφου, πίσω από το λιοντάρι εικονίζεται φοίνικας.
Αρχαιολογικές παρατηρήσεις επί του μνημείου, σε συνδυασμό με ιστορικά στοιχεία, οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο Παπαϊωάννου το 1733 προέβη σε ανακατασκευή προϋπάρχοντος πύργου του 12ου αι.
Ιστορικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στον πύργο
Στις 18 Μαΐου 1821 στη Βέρβενα διεξήχθη η δεύτερη νικηφόρος μάχη της Επανάστασης. Κατά τη διάρκειά της, όταν οι Τούρκοι προσπάθησαν να καταλάβουν το χωριό και να διαλύσουν το στρατόπεδο, οι Έλληνες οργάνωσαν την άμυνά τους στα ταμπούρια που υπήρχαν στα γύρω υψώματα, σε σπίτια του χωριού και κυρίως στους πύργους. Καθοριστικό ρόλο στην άμυνα των Ελλήνων έπαιξε ο οχυρός τριώροφος πύργος του Παπακωνσταντίνου, λόγω του ύψους του και της θέσης του. Ο Ι. Φιλήμων αναφερόμενος στη μάχη γράφει: «Τα Βέρβενα υπάρχον ικανώς ασφαλή ου μόνον εκ της θέσεως και των δισχιλίων στρατιωτών, αλλά και διά των πυργοειδών προμαχώνων και ενός τριορόφου παλαιού πύργου, εν τω κέντρω της κωμοπόλεως κειμένου».
Τον Ιούνιο του 1821 ο Υψηλάντης πρέπει να φιλοξενήθηκε στον πύργο του Παπακωνσταντίνου. Μαζί του έφερε μεταξύ άλλων από την Τεργέστη και ένα τυπογραφείο, το οποίο εγκαταστάθηκε στο υπόγειο του πύργου, με σκοπό την εκτύπωση επαναστατικής εφημερίδας. Στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο σώζεται μία από τις διαταγές του Υψηλάντη προς τα στρατόπεδα, η οποία τυπώθηκε στη Βέρβενα τον Ιούνιο.
Ο Ιμπραήμ στις 9 Ιουλίου 1825, με ισχυρή και οργανωμένη δύναμη 8000 ανδρών επετέθη στο στρατόπεδο της Βέρβενας. Οι Έλληνες δεν κατάφεραν να αντιμετωπίσουν την ορμή του, κατά πολύ υπέρτερου αριθμητικά, εχθρού και υποχώρησαν. Με την έναρξη της μάχης, έφθασε στη Βέρβενα και ο Κολοκοτρώνης με τον Φωτάκο και τριάντα στρατιώτες, ερχόμενος από τα Μαγούλιανα. Οι Τούρκοι μπήκαν μέσα στο χωριό και κατέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος του. Ο Κολοκοτρώνης και ο Υψηλάντης κινδύνευσαν να συλληφθούν αιχμάλωτοι, αλλά κατάφεραν να διαφύγουν έφιπποι και να αποσυρθούν με τον στρατό στον Άγιο Πέτρο, και επανήλθαν μετά από δύο ημέρες.
Μέσα σε αυτή την ταραχή και την απόγνωση, ο Ανδρέας Κοντάκης, γιος του επιφανούς προεστού του Αγίου Πέτρου Αναγνώστη Κοντάκη, κλείστηκε στον πύργο με άλλους έντεκα αποφασισμένους αγωνιστές, απέκρουσαν επιτυχώς τις επιθέσεις των Τούρκων, και έσωσαν το στρατόπεδο. Στην αυλή του πύργου είναι θαμμένοι περίπου τριάντα φονευθέντες Τούρκοι.
Ως πύργος του Μάνταλου, αναφέρεται και στο γνωστό δημοτικό τραγούδι σε συρτό ρυθμό με τίτλο «Η Βερβενιωτοπούλα». Το τραγούδι αυτό μεταξύ άλλων αναφέρει: «…μια Βερβενιωτοπούλα αγνάντευε τα Βέρβενα, του Μάνταλου τον πύργο, οπού ’χουν μαζευτεί πολλοί, όλο καπεταναίοι…», υποδηλώνοντας ότι ο πύργος αποτελούσε το κέντρο διοίκησης του στρατοπέδου, στο οποίο συνέρχονταν οι οπλαρχηγοί για τη λήψη αποφάσεων.
Το 1979 ο πύργος του Δαρβέρη-Οικονόμου κηρύχθηκε διατηρητέος, ως αρχιτεκτονικό και ιστορικό μνημείο (ΦΕΚ 527Β/31-5-1979).
Παναγιώτης Β. Φάκλαρης
