- Μια κριτική προσέγγιση στη μελέτη του καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Παναγιώτη Β. Φάκλαρη
Στον δεύτερο τόμο του τιμητικού αφιερώματος «Συμπόσιον πνευματικόν», προς τιμήν του καθηγητή Αθανασίου Θ. Φωτόπουλου για την προσφορά του στην Παιδεία και την Επιστήμη, περιλαμβάνεται η μελέτη «Τα χάνια της Κυνουρίας» του καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Παναγιώτη Β. Φάκλαρη (σσ. 1367–1404). Το αφιέρωμα εντάσσεται στον τόμο 4β (2026) του «Νέου Ελληνισμού», της ετήσιας περιοδικής έκδοσης του Ομίλου Νεοελληνικών Μελετών, και κυκλοφορεί από τον εκδοτικό οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη, στη Θεσσαλονίκη. Με τη συμβολή του αυτή, ο Παν. Φάκλαρης φωτίζει ένα ιδιαίτερο και εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο της κυνουριακής ιστορίας: τα ταπεινά χάνια, δεμένα με τους δρόμους, τον μόχθο και τις συναντήσεις των ανθρώπων. Συνδυάζοντας τη μακρόχρονη επιτόπια έρευνα με τις γραπτές πηγές και τις προφορικές μαρτυρίες, ανασυνθέτει όψεις της καθημερινής ζωής και του πολιτισμού μιας εποχής, ανακαλεί μνήμες και αναδεικνύει τη διαχρονική σχέση των κατοίκων της Κυνουρίας με τον τόπο τους.
Η καταγραφή τριάντα εννέα χανιών αποτελεί ήδη σημαντική ερευνητική προσφορά. Η αξία της εργασίας, ωστόσο, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο τα κτίσματα εντάσσονται στο περιβάλλον τους. Ο συγγραφέας τα συνδέει με τους δρόμους, τα λιμάνια, τις πηγές, τις εποχικές μετακινήσεις και τις εμπορικές συναλλαγές. Έτσι, η Κυνουρία εμφανίζεται ως ένας τόπος διαρκούς κίνησης, όπου το βουνό επικοινωνούσε με τη θάλασσα και οι κάτοικοι διατηρούσαν δεσμούς με την Αργολίδα, την Τεγέα, την Τρίπολη και τη Λακωνία.
Η διάρθρωση της μελέτης κατά διαδρομές υπηρετεί εύστοχα αυτή την προσέγγιση. Ακολουθώντας τον συγγραφέα από τη Θυρέα προς το Άργος, από το Ξεροκάμπι προς το Δραγούνι ή από το Λεωνίδιο προς τον Κοσμά, ο αναγνώστης κατανοεί γιατί ένα χάνι ιδρυόταν σε συγκεκριμένη θέση. Η παρουσία νερού, μια διασταύρωση, το τέλος μιας επίπονης ανηφόρας ή η γειτνίαση με ένα λιμάνι καθόριζαν τη λειτουργία του. Η γεωγραφία αποκτά ανθρώπινο περιεχόμενο.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η μακρόχρονη επιτόπια έρευνα του Παν. Φάκλαρη. Οι αυτοψίες, οι αρχιτεκτονικές παρατηρήσεις, οι φωτογραφίες και οι μετρήσεις συναντούν τις γραπτές πηγές και τις προφορικές μαρτυρίες. Ο συγγραφέας κατονομάζει τους πληροφορητές του και συχνά σημειώνει τον χρόνο της συνάντησής τους. Με αυτόν τον τρόπο διασώζει μαζί με την πληροφορία και την προέλευσή της — στοιχείο ουσιώδες για όποιον θελήσει να συνεχίσει την έρευνα.
Η προσωπική του σχέση με την περιοχή προσδίδει στην αφήγηση αμεσότητα. Έχει γνωρίσει ορισμένα χάνια όταν ακόμη εξυπηρετούσαν πεζούς και υποζύγια· θυμάται χώρους, κατασκευές και εντυπώσεις που η μεταγενέστερη αλλοίωση των κτηρίων δυσκολεύει πλέον να ανασυσταθούν. Η βιωμένη αυτή γνώση εμπλουτίζει την επιστημονική παρατήρηση.
Από τις πιο δυνατές σελίδες της εργασίας είναι εκείνες που αναφέρονται στις οικογενειακές μετακινήσεις προς τα χειμαδιά και πίσω στα ορεινά χωριά. Παιδιά ανάμεσα στα φορτία των ζώων, βρέφη στη νάκα, ηλικιωμένοι σε αυτοσχέδιες κατασκευές, ολόκληρα νοικοκυριά σε πολύωρη πορεία: οι λεπτομέρειες αυτές αποκαλύπτουν το πραγματικό βάρος του ταξιδιού. Μας βοηθούν συγχρόνως να αντιληφθούμε τι σήμαινε η άφιξη σε ένα χάνι, η πρόσβαση σε νερό, η δυνατότητα να καθίσει κανείς και να ξεκουράσει το ζώο του.
Η συγκίνηση προκύπτει από την ίδια την ακρίβεια της περιγραφής. Το παρελθόν παρουσιάζεται με τη σκληρότητά του: την κόπωση, τους κινδύνους, τα ατυχήματα, την ανασφάλεια των δρόμων. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αναδεικνύονται η αντοχή των ανθρώπων, η πρακτική τους επινοητικότητα και οι μορφές αλληλοβοήθειας που στήριζαν τη ζωή τους.
Παράλληλα, το χάνι προβάλλει ως χώρος κοινωνικής συνύπαρξης. Γύρω από το ίδιο τραπέζι συναντιούνταν αγωγιάτες και έμποροι, οικογένειες και δημόσιοι υπάλληλοι, κληρικοί, χωροφύλακες και καταδιωκόμενοι. Ο χανιτζής όφειλε να διαθέτει εμπειρία, διακριτικότητα και ικανότητα να ισορροπεί ανάμεσα σε διαφορετικούς ανθρώπους και εξουσίες. Η μελέτη προσφέρει έτσι υλικό για την κατανόηση των κοινωνικών σχέσεων μιας ολόκληρης εποχής.
Η ιστορική συνέχεια της Κυνουρίας αναδεικνύεται ιδιαίτερα μέσα από την επιβίωση των διαδρομών. Τα ίχνη των αρχαίων αμαξιτών δρόμων, οι μεταγενέστεροι μουλαρόδρομοι και οι νεότερες οδικές συνδέσεις φανερώνουν τη διαχρονική ανάγκη επικοινωνίας ανάμεσα σε συγκεκριμένες περιοχές. Αυτό δεν συνεπάγεται αδιάλειπτη λειτουργία κάθε χανιού από την αρχαιότητα. Φωτίζει, όμως, τη διάρκεια ορισμένων περασμάτων και τη σταθερή σημασία τους για την ανθρώπινη δραστηριότητα.
Η ευμενής αποτίμηση της εργασίας επιτρέπει και ορισμένες παρατηρήσεις που μπορούν να ενισχύσουν τη μελλοντική της αξιοποίηση. Ένας συνολικός χάρτης των διαδρομών και ένας συγκεντρωτικός πίνακας με τις ονομασίες, τις χρονολογήσεις και την κατάσταση διατήρησης των χανιών θα διευκόλυναν σημαντικά τον αναγνώστη. Επίσης, σε ορισμένα σημεία χρειάζεται σαφέστερη διάκριση ανάμεσα στην τεκμηριωμένη διαπίστωση, την προφορική παράδοση και την εύλογη υπόθεση. Ο ίδιος ο συγγραφέας συχνά δηλώνει τις αβεβαιότητές του, αφήνοντας έντιμα ανοιχτά τα ερευνητικά ερωτήματα. Χρήζει ακόμη διευκρίνισης η αναφορά στο χάνι του Σπανού, για το οποίο δίνονται δύο διαφορετικές χρονολογίες παύσης λειτουργίας, περίπου το 1930 και περίπου το 1965.
Οι επισημάνσεις αυτές αφορούν την περαιτέρω επεξεργασία ενός ήδη πολύτιμου υλικού. Η μελέτη συγκροτεί μια ουσιαστική βάση για νέες αρχειακές αναζητήσεις και για την προστασία κτισμάτων των οποίων η ιστορία κινδυνεύει να χαθεί μαζί με τα ερείπιά τους.
Στο βορειοανατολικό άκρο της θυρεατικής πεδιάδας, ανάμεσα στη θάλασσα και στα απότομα πρανή της Ζάβιτσας, το Παλιόχανο συμπυκνώνει πολλές από τις όψεις που εξετάζει η εργασία. Ο Παν. Φάκλαρης το χρονολογεί στον 15ο–16ο αιώνα, στηριζόμενος στην οικοδομική του μορφή, ενώ οι μεταγενέστερες αντηρίδες φέρουν χρονολογία που αντιστοιχεί στο 1659–1660.
Το καμαροσκέπαστο κτήριο, με τις χοντρές λιθοδομές και τις τοξοθυρίδες, διατηρεί την εικόνα ενός χώρου προσαρμοσμένου σε απαιτητικές συνθήκες. Η θέση του στην έξοδο του στενού παραλιακού περάσματος προς τη Θυρέα εξηγεί τη σημασία του για τη στάση των ταξιδιωτών και την επικοινωνία με το Άργος. Η γειτνίαση με τη θάλασσα προσέθετε μια ακόμη λειτουργική διάσταση, καθώς η τοπική παράδοση το συνδέει με τη μεταφορά ασβέστη προς το Ναύπλιο.
Χρειάζεται εδώ να διατηρηθεί η διάκριση ανάμεσα στην ιστορία του κτηρίου και στην ιστορία της θέσης. Τα πολεμικά επεισόδια που παραθέτει ο συγγραφέας αναδεικνύουν πρωτίστως τη στρατηγική αξία του περάσματος. Η σύνδεσή τους με κάθε οικοδομική φάση του χανιού απαιτεί ιδιαίτερη τεκμηρίωση. Αντίστοιχα, η παράδοση για τη διακίνηση ασβέστη αποτελεί αξιόλογη μαρτυρία, που προσφέρεται για περαιτέρω αρχειακή και αρχαιολογική διερεύνηση.
Το Παλιόχανο γίνεται έτσι εύγλωττος μάρτυρας της σχέσης ανάμεσα στον δρόμο, τη θάλασσα και την ανθρώπινη ανάγκη. Η ανάδειξή του από τον Παν. Φάκλαρη μας μαθαίνει να παρατηρούμε ένα κτίσμα που εύκολα προσπερνά κανείς και να αναγνωρίζουμε μέσα του την ιστορία ενός ευρύτερου τόπου.
Αυτή είναι και η βαθύτερη προσφορά του πονήματος. Ανακαλεί μνήμες των παλαιότερων και δίνει στους νεότερους τα μέσα να τις κατανοήσουν. Με επιστημονική επιμονή και ευαισθησία προς την ανθρώπινη εμπειρία, ο Παναγιώτης Β. Φάκλαρης διασώζει ένα ουσιαστικό κεφάλαιο της ζωής και του πολιτισμού της Κυνουρίας. Τα χάνια του γίνονται σημεία αναφοράς για την ιστορική αυτογνωσία της περιοχής — και η γνώση τους δημιουργεί έναν συγκεκριμένο λόγο να φροντίσουμε όσα ακόμη σώζονται.
Δημ. Μητρόπουλος
