- Της Ευγενίας Δολιανίτη
«Το κέντημα είναι γλέντημα,
η ρόκα είναι σεργιάνι,
κι ο έρημος ο αργαλειός
είναι σκλαβιά μεγάλη».
«Τα παλληκάρια τα καλά
θέλουν καλές γυναίκες,
να ξέρουν ρόκα κι αργαλειό,
να ξέρουν να κεντάνε»
Αυτά τα λόγια έρρεαν συχνά από το στόμα των γυναικών της Τσακωνιάς, οι οποίες με πολλή αγάπη και αστείρευτη υπομονή ύφαιναν καθισμένες μπροστά στον αργαλειό ταγάρια, στρωσίδια, κουβέρτες και την προίκα των κοριτσιών. Ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα οι γυναίκες επιδίδονταν στην τέχνη του αργαλειού. Ωστόσο, η μεγάλη ώθηση δόθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν η Πολυξένη Δούνια, «η μητέρα της τσακώνικης υφαντικής τέχνης», μετέφερε τεχνικές ύφανσης και σχέδια από το Αϊδίνιο της Μικράς Ασίας στο Λεωνίδιο. Μάλιστα, η Δούνια το 1870 ίδρυσε βιοτεχνία παραγωγής χαλιών στο Λεωνίδιο, στην οποία απασχολούνταν περισσότερες από είκοσι υφάντρες. Αργότερα, το 1897 η Μαριγώ Μερικάκη (μητέρα του μετέπειτα Δημάρχου Λεωνιδίου Στυλιανού Μερικάκη) ίδρυσε τη δεύτερη βιοτεχνία παραγωγής χαλιών στο Λεωνίδιο συνεχίζοντας έτσι επαξίως το πολύτιμο έργο της Δούνια. Τα τσακώνικα χαλιά ήταν περιζήτητα και στόλισαν αρχοντικά της Ευρώπης και της Ανατολής.
Ο τσακώνικος αργαλειός είναι ιδιαίτερος, διότι είναι όρθιος-κάθετος, όπως στην ελληνική αρχαιότητα, και οι υφάντρες δεν χρησιμοποιούν σαΐτα, αλλά περνούν τα νήματα με τα δάχτυλά τους. Έτσι, το κιλίμι βγαίνει μονοκόμματο και αμφιπρόσωπο, δηλαδή, έχει ακριβώς την ίδια όψη και στις δύο πλευρές. Τα κυρίαρχα χρώματα είναι το ριζάτο (σκούρο κόκκινο), το ανοιχτό κόκκινο, το μπλε, το πράσινο, το κίτρινο, το καφέ και το μπεζ ως φόντο. Τα νήματα βάφονταν σε μεγάλα καζάνια και τα χρώματα ήταν εντελώς φυσικά. Για παράδειγμα, το βαθύ κόκκινο παρασκευαζόταν από το φυτό ριζάρι, το μπλε από λουλάκι, ρόδι και κρεμμύδι το μαύρο από τσουκνίδα, σκλήθρο, μολόχα και μέλεγο, το καφέ από τσόφλι καρυδιού, το πράσινο από μολόχα και το κίτρινο από φύλλα μουριάς. Αρχικά, τα σχέδια ήταν γεωμετρικά, αρχιτεκτονικά και συμμετρικά, αλλά με την πάροδο του χρόνου εμπλουτίστηκαν και έγιναν περίτεχνα. Τα πιο γνωστά σχέδια είναι τα χεράκια ή χτενάκια, το πλακάκι ή τουβλάκι, το ποταμάκι ή κύματα, η κληματαριά, το καντηλέρι, ο ρόμβος, ο μαίανδρος, ο φιόγκος, το κυπαρισσάκι, οι μαργαρίτες, το τριανταφυλλάκι, οι ακτίνες, του Τσούχλου, το βυζαντινό, το αμερικάνικο και το περσικό.
Η τσακώνικη υφαντική τέχνη είναι τμήμα της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Στο αρχοντικό του Τσούχλου στο Λεωνίδιο πεπειραμένες ντόπιες υφάντρες διδάσκουν με ζήλο την τέχνη τους αποδεικνύοντας έτσι ότι η τσακώνικη υφαντική είναι ένα ολοζώντανο κεφάλαιο της ελληνικής λαϊκής παράδοσης.
Οι φωτογραφίες είναι από το αρχοντικό Τσούχλου, δηλαδή, από εκεί όπου γίνονται τα μαθήματα υφαντικής.