Το βιβλίο «Η Κύπρος στο αδιέξοδο της Ένωσης» του Κώστα Μπρούσαλη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση, φαίνεται να αποτελεί μια ιδιαίτερα φιλόδοξη και πολυετή ερευνητική προσπάθεια, η οποία επιχειρεί να φωτίσει μια από τις πιο σύνθετες και τραγικές πτυχές της νεότερης ελληνικής και κυπριακής ιστορίας. Από το περιεχόμενο του οπισθοφύλλου προκύπτει ότι ο συγγραφέας δεν προσεγγίζει το Κυπριακό μέσα από τα στερεότυπα της εθνικής αφήγησης, αλλά επιδιώκει να εξετάσει κριτικά τις πολιτικές, κοινωνικές και ιδεολογικές διεργασίες που διαμόρφωσαν το ελληνοκυπριακό Ενωτικό κίνημα και τις συνέπειές του.
Κεντρική θέση του έργου φαίνεται να είναι ότι η Ένωση με την Ελλάδα, η οποία αναδείχθηκε επί δεκαετίες σε αδιαπραγμάτευτο εθνικό στόχο, λειτούργησε ταυτόχρονα ως πολιτικό δόγμα που απέκλειε κάθε διαφορετική σκέψη ή εναλλακτική στρατηγική. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η κυρίαρχη πολιτική ρητορική της εποχής, παρά την αδιάλλακτη βρετανική στάση και τις αντιδράσεις των Τουρκοκυπρίων, συντηρούσε την προσδοκία της Ένωσης ως μοναδικής λύσης, ενώ κάθε διαφορετική προσέγγιση στιγματιζόταν ως εθνική μειοδοσία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσπάθεια σύνδεσης του εθνικού ζητήματος με τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της εποχής. Ο Κ. Μπρούσαλης αναδεικνύει ότι πίσω από τα μεγάλα εθνικά συνθήματα υπήρχε ένας αγροτικός πληθυσμός που βίωνε φτώχεια, υπερχρέωση και κοινωνική εξαθλίωση. Με αυτόν τον τρόπο το βιβλίο δεν περιορίζεται στη διπλωματική ή πολιτική ιστορία, αλλά επιχειρεί να αναδείξει τις κοινωνικές διαστάσεις της κυπριακής πραγματικότητας.
Παράλληλα, ο συγγραφέας εξετάζει τη μεταφορά στην Κύπρο των πολιτικών διχασμών της Ελλάδας. Οι αντιθέσεις που χαρακτήρισαν τον ελληνικό δημόσιο βίο κατά τον 20ό αιώνα, και ιδιαίτερα οι πληγές του Εμφυλίου Πολέμου, επηρέασαν βαθιά την ελληνοκυπριακή κοινωνία, δημιουργώντας εσωτερικές συγκρούσεις που άφησαν μακροχρόνια αποτυπώματα.
Η βασική ιστορική θέση του βιβλίου φαίνεται να είναι ότι οι εξελίξεις πριν από το 1950 δεν αποτελούν απλώς ένα προοίμιο των γεγονότων που ακολούθησαν, αλλά το κρίσιμο υπόβαθρο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκαν οι μεταγενέστερες δραματικές εξελίξεις. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, το αδιέξοδο του Ενωτικού κινήματος συνδέεται οργανικά με την αποσταθεροποίηση της Κυπριακής Δημοκρατίας και, τελικά, με την τραγωδία του 1974 και τις συνέπειες που εξακολουθούν να βαραίνουν το νησί μέχρι σήμερα.
Ο Κώστας Μπρούσαλης δεν προσεγγίζει το θέμα ως αποστασιοποιημένος ακαδημαϊκός ερευνητής. Η προσωπική του διαδρομή, από τα παιδικά του χρόνια στην Αυστραλία μέχρι τη συμμετοχή του στους δημοκρατικούς αγώνες της Μεταπολίτευσης και την πολυετή εκπαιδευτική και κοινωνική του δράση, δείχνει έναν άνθρωπο βαθιά συνδεδεμένο με τα μεγάλα ζητήματα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η συγγραφική του πορεία, με έργα που αφορούν την Αντίσταση, τον Εμφύλιο και τις κοινωνικές μεταβολές στην Πελοπόννησο, αποκαλύπτει μια σταθερή ερευνητική προσήλωση στις κρίσιμες καμπές του ελληνικού 20ού αιώνα.
Από όσα γνωρίζουμε, χωρίς να έχουμε ακόμη διαβάσει το βιβλίο, φαίνεται ότι πρόκειται για μια μελέτη που επιχειρεί να αμφισβητήσει καθιερωμένες βεβαιότητες και να θέσει δύσκολα ιστορικά ερωτήματα. Δεν προσεγγίζει το Κυπριακό ως μια μονοδιάστατη εθνική αφήγηση, αλλά ως ένα σύνθετο ιστορικό φαινόμενο όπου διασταυρώνονται οι επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων, οι εσωτερικές κοινωνικές αντιθέσεις, οι εθνικές ιδεολογίες και οι πολιτικές επιλογές των πρωταγωνιστών.
Σε μια εποχή κατά την οποία το Κυπριακό παραμένει ανοικτή πληγή και η Ανατολική Μεσόγειος εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών, το έργο του Κώστα Μπρούσαλη φιλοδοξεί να συμβάλει όχι μόνο στη γνώση της ιστορίας αλλά και στην κατανόηση των βαθύτερων αιτίων μιας εθνικής τραγωδίας που εξακολουθεί να καθορίζει το παρόν και το μέλλον του Ελληνισμού.
Δ.Μ.
