- Ομιλία Κώστα Μαρδά στη Δίβρη για τα 50 χρόνια από τον θάνατο του Αλέξανδρου Παναγούλη (2/5/2026)
Ήσουν καλός κι ήσουν γλυκός
κι είχες τις χάρες όλες,
όλα τα χάδια του αγεριού,
του κήπου όλες τις βιόλες.
Τα λόγια αυτά, τα πρωτομαγιάτικα, του Γιάννη Ρίτσου αρμόζουν στον Αλέξανδρο Παναγούλη.
Ήταν καλός από τα μαθητικά του χρόνια, φροντίζοντας να βοηθάει τους συμμαθητές του που υστερούσαν στα μαθήματα.
Ήταν γλυκός απέναντι στους κοινωνικά αδύναμους, στους γονείς του, στα αδέλφια του, στους φίλους του, στα παιδιά. Και στις γυναίκες.
Είχε τις χάρες όλες…
Είχε τη χάρη της προσφοράς, της ανιδιοτέλειας, της αλληλεγγύης, της συγχώρεσης.
Είχε τα χάδια του αγεριού…
Του αγεριού της γενναιότητας!
Της γενναιότητας να απαλλάξει την Ελλάδα – μαζί με λίγους συντρόφους του – από τον δικτάτορα Παπαδόπουλο. Αλλά και τη γενναιότητα της μεγαθυμίας, καθώς ζήτησε να μην εκτελεστεί η ποινή του θανάτου για τους καταδικασθέντες πραξικοπηματίες, λέγοντας ότι η Δημοκρατία δεν έχει ανάγκη από τάφους.
Τη γενναιότητα του μεταρρυθμιστή, της φιλελεύθερης Κοινωνικής Δημοκρατίας. Και όχι τη δημαγωγία του Επαναστάτη.
Είχε του κήπου όλες τις βιόλες που τον στόλισαν στο τελευταίο του ταξίδι.
Αλλά: Ο Αλέξανδρος Παναγούλης δεν ήταν καλός, δεν ήταν γλυκός απέναντι στους βάρβαρους εξουσιαστές, που τον είχαν δεμένο πισθάγκωνα στο κελί για να τον βασανίζουν… με την ησυχία τους…
Να του τραβάνε τα μαλλιά. Να τον μαστιγώνουν με καλώδιο. Να του χτυπούν το κεφάλι στον τοίχο. Να του προξενούν εγκαύματα με τσιγάρο σε όλο του το σώμα.
Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα του καθαρευουσιάνικου παραστατικού βουλεύματος δια του οποίου παραπέμφθηκαν σε δίκη οι βασανιστές αξιωματικοί της Αστυνομίας Μάλλιος και Μπάμπαλης:
«Υπέβαλον αυτόν από κοινού εις βασάνους, ον εκτύπουν δια των γρόνθων αυτών και αστυνομικής ράβδου εις το σώμα, ελάκτιζαν αυτόν εις τα γεννητικά όργανα και υπέβαλον τούτον εις το μαρτύριον της φάλαγγος μέχρι λιποθυμίας. Εισήγαγον εις την ουρήθραν αυτού βελόνην και έκαιαν το ένα άκρον ταύτης και δι’ αναμμένου σιγαρέτου».
Ο Παναγούλης έβριζε, έφτυνε, δάγκωνε τους βασανιστές του, συνεχίζοντας τον άνισο αγώνα του και μέσα στη φυλακή.
Ήταν ένας Δαίμονας! Όχι με συμβατική θεολογική έννοια. Αλλά με την αρχαιοελληνική σημασία του όρου, όπως απαντάται στο έργο «Κρατύλος» του Πλάτωνα και στην αρχαιοελληνική σκέψη με τους Δαίμονες ως βοηθούς των Θεών, ως ατομικούς φύλακες κάθε ανθρώπου κατά την προσταγή του Δία. Ο Δαίμων που αρχικώς δήλωνε τη θεότητα που κατανέμει τη μοίρα, από το δέομαι-μοιράζω. Και, κατ’ άλλους, από τους «δαήμονες» που σήμαινε οι θεϊκοί σοφοί, οι παίδες των Θεών, οι βοηθοί αγγελιοφόροι των Θεών.
Δαίμονας και με τη σημερινή έννοια του ευρηματικού, του χαρισματικού, του επινοητικού, σατανικού γόητα της ελευθερίας.
Ο Παναγούλης –και οι σύντροφοί του- απλώς εφάρμοσαν το ψήφισμα του Δήμου της Αρχαίας Αθήνας που όριζε ότι:
«Όποιος καταλύση την Αθηναϊκή Δημοκρατία ή καταλάβη αξίωμα σαν η Δημοκρατία καταλυθή, να θεωρείται εχθρός του λαού και να θανατώνεται χωρίς ο τιμωρός να υπέχη οποιανδήποτε ευθύνη. Η περιουσία του σκοτωμένου τυράννου να δημεύεται και το ένα δέκατο να κατατίθεται στο ταμείο της Θεάς Αθηνάς. Ο τιμωρός του ενόχου τυράννου και αυτός που τον συμβούλευσε, να θεωρούνται όσιοι και αμόλυντοι».
Ένας τέτοιος μάρτυρας-οσιομάρτυρας, ένας οσιο-Δαίμονας ήταν ο Παναγούλης, που ξημερώματα Πρωτομαγιάς του 1976 σκοτώθηκε σε ένα ύποπτο τροχαίο στη λεωφόρο Βουλιαγμένης.
Προσωπικά, νοιώθοντας ως ένας απλός γραμματικός γενναίων συναγωνιστών του Αλέξανδρου Παναγούλη, με πρώτο τον αδελφό του Στάθη, ο οποίος μου εμπιστεύτηκε το αρχείο της οικογένειας, αφιέρωσα χιλιάδες ώρες να καταγράψω για την Ιστορία τη θυσιαστική προσφορά των Παναγούληδων και των συντρόφων του. Γοητευμένος από μια ιστορία που παραπέμπει στον Αισχύλο. Και το έκανα εκ μέρους όλων ημών των δειλών Ελλήνων –του χθες, του σήμερα και … πιθανότατα του αύριο- ως πράξη εξιλέωσης, τιμής και θαυμασμού εις τους αιώνες.
Κυρίες και κύριοι,
Σε μια τηλεοπτική Ελλάδα με… σούρτα – φέρτα – ferto, εμείς της παλαιάς Ελλάδας διαλαλούμε:
«Προσκυνούμεν σου τα Πάθη Αλέξανδρε!
Δείξον ημίν και την ένδοξόν σου Ανάστασιν!».
Ανάσταση στη συνείδηση των νέων Ελλήνων!
