- Ριζικές αλλαγές σε εκλογές, δήμους, φορολογία και έλεγχο της αυτοδιοίκησης
Τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ένα νομοσχέδιο 774 άρθρων που φιλοδοξεί να αποτελέσει το ενιαίο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας δήμων και Περιφερειών, παρουσίασε ο υπουργός Εσωτερικών, Θοδωρής Λιβάνιος. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αναμόρφωση της αυτοδιοικητικής νομοθεσίας των τελευταίων δεκαετιών, καθώς συγκεντρώνει σε ένα ενιαίο κείμενο εκατοντάδες διάσπαρτες διατάξεις, ενώ εισάγει σημαντικές αλλαγές στις εκλογές, στη φορολογία, στη λειτουργία των ΟΤΑ, στον έλεγχο νομιμότητας και στην εξυπηρέτηση των πολιτών.
Κεντρικό στοιχείο της μεταρρύθμισης αποτελεί η αλλαγή του εκλογικού συστήματος για την ανάδειξη δημάρχων και περιφερειαρχών. Καταργείται ο δεύτερος γύρος των εκλογών και εισάγεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα το σύστημα της εναλλακτικής ψήφου. Οι πολίτες θα μπορούν να δηλώνουν όχι μόνο την πρώτη αλλά και τη δεύτερη προτίμησή τους μεταξύ των υποψηφίων συνδυασμών. Εάν κανένας συνδυασμός δεν συγκεντρώσει ποσοστό 42% στην πρώτη καταμέτρηση, τότε οι δεύτερες προτιμήσεις των ψηφοφόρων των υπόλοιπων παρατάξεων θα προσμετρώνται στους δύο πρώτους συνδυασμούς, ώστε να αναδειχθεί ο νικητής χωρίς επαναληπτική εκλογική διαδικασία. Σύμφωνα με το υπουργείο, η αλλαγή αυτή διασφαλίζει ευρύτερη δημοκρατική νομιμοποίηση, μειώνει το κόστος και αποφεύγει τη χαμηλή συμμετοχή που συχνά παρατηρείται στον δεύτερο γύρο.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους δημοτικούς παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς. Για πρώτη φορά θεσπίζεται μόνιμο και ολοκληρωμένο σύστημα στελέχωσης μέσω ηλεκτρονικού καταλόγου του ΑΣΕΠ, ο οποίος θα χρησιμοποιείται για την κάλυψη τόσο των οργανικών θέσεων όσο και των έκτακτων αναγκών. Παράλληλα προβλέπεται η δημιουργία όλων των απαραίτητων οργανικών θέσεων σύμφωνα με τα πρότυπα λειτουργίας και την αναλογία προσωπικού προς φιλοξενούμενα παιδιά. Το υπουργείο εκτιμά ότι μέσω του νέου συστήματος θα καλυφθούν περισσότερες από 9.000 οργανικές θέσεις το επόμενο διάστημα. Επιπλέον, οι δήμοι αποκτούν τη δυνατότητα να χορηγούν επίδομα γέννησης έως 3.000 ευρώ ανά παιδί, εφόσον το αποφασίσει το δημοτικό συμβούλιο.
Στον τομέα της οικονομικής διοίκησης των ΟΤΑ, επεκτείνεται η δυνατότητα ρύθμισης οφειλών προς τους δήμους από 24 σε έως 48 δόσεις. Παράλληλα, οι δήμοι και οι Περιφέρειες εντάσσονται στην Ενιαία Ψηφιακή Πύλη Πληρωμών, μέσω της οποίας οι πολίτες θα μπορούν να βλέπουν συγκεντρωμένα και να εξοφλούν ηλεκτρονικά όλες τις οικονομικές τους υποχρεώσεις προς την αυτοδιοίκηση.
Σημαντικές είναι και οι αλλαγές στη δημοτική φορολογία. Ο νέος Κώδικας καταργεί τον Φόρο Ηλεκτροδοτούμενων Χώρων (ΦΗΧ) και το Τέλος Ακίνητης Περιουσίας (ΤΑΠ), τα οποία αντικαθίστανται από το νέο Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης (ΤΤΑ). Το νέο τέλος θα υπολογίζεται με βάση την πραγματική αξία του ακινήτου, λαμβάνοντας υπόψη την τιμή ζώνης και την παλαιότητά του. Ο υπουργός απέρριψε τους χαρακτηρισμούς περί «δημοτικού ΕΝΦΙΑ», υποστηρίζοντας ότι το νέο σύστημα είναι δικαιότερο, καθώς συνδέει τη φορολόγηση με την αξία του ακινήτου.
Σύμφωνα με τα παραδείγματα που παρουσιάστηκαν, η μεγάλη πλειονότητα των ιδιοκτητών θα δει μειώσεις στις επιβαρύνσεις. Διαμέρισμα 120 τ.μ. στα Άνω Πατήσια, ηλικίας 30 ετών, θα πληρώνει 45 ευρώ αντί για 71,1 ευρώ σήμερα. Διαμέρισμα 100 τ.μ. σε δήμο της Θεσσαλονίκης θα επιβαρύνεται με 56,25 ευρώ αντί για 82 ευρώ, ενώ κατοικία 170 τ.μ. σε δήμο της Πελοποννήσου θα πληρώνει 63,75 ευρώ αντί για 136,34 ευρώ. Αντίθετα, σε ακίνητα υψηλής αξίας καταγράφονται αυξήσεις, όπως σε νεόδμητο διαμέρισμα 160 τ.μ. στο Κολωνάκι, όπου η επιβάρυνση αυξάνεται από 265,6 σε 304 ευρώ ετησίως. Το αρχικά προβλεπόμενο Τέλος Περιφερειακής Ανάπτυξης αποσύρθηκε τελικά έπειτα από τις αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν στη δημόσια διαβούλευση.
Εκτεταμένες παρεμβάσεις προβλέπονται και για τις Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ). Για πρώτη φορά το σύνολο του νομοθετικού τους πλαισίου ενσωματώνεται στον Κώδικα. Οι ΔΕΥΑ υποχρεώνονται να λειτουργούν με οικονομική επάρκεια και ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς, ενώ αποκτούν δυνατότητα δανεισμού τόσο από το Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων όσο και από εμπορικές τράπεζες για την υλοποίηση έργων. Παράλληλα προβλέπεται οικονομική ενίσχυση άνω των 230 εκατ. ευρώ για την κάλυψη ληξιπρόθεσμων οφειλών προς παρόχους ηλεκτρικής ενέργειας, οι οποίες υπολογίζονται περίπου στα 500 εκατ. ευρώ, καθώς και δυνατότητα ρύθμισης των υπολοίπων χρεών μέσω μακροχρόνιου δανεισμού.
Ο νέος Κώδικας δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Στις ιστοσελίδες των δήμων και των Περιφερειών θα δημοσιοποιούνται στοιχεία για την πορεία εκτέλεσης των προϋπολογισμών, καθώς και όλα τα τέλη, οι συντελεστές και οι απαλλαγές που ισχύουν. Δημιουργείται επίσης σύστημα δεικτών αξιολόγησης, ώστε να υπάρχει συγκρίσιμη εικόνα για την απόδοση των δημοτικών και περιφερειακών υπηρεσιών. Παράλληλα, οι πολίτες θα έχουν τη δυνατότητα να αξιολογούν δημόσιες και δημοτικές υπηρεσίες, ενώ θεσπίζονται βραβεία για τους δήμους με τις καλύτερες επιδόσεις.
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της μεταρρύθμισης είναι η πλήρης καταγραφή και ταξινόμηση των αρμοδιοτήτων δήμων και Περιφερειών, οι οποίες μέχρι σήμερα βρίσκονταν διάσπαρτες σε πολυάριθμα νομοθετήματα. Οι αρμοδιότητες συγκεντρώνονται πλέον σε ενιαίο πίνακα, ενώ δημιουργείται μόνιμος μηχανισμός μεταφοράς αρμοδιοτήτων μεταξύ κεντρικού κράτους και αυτοδιοίκησης. Παράλληλα, ενισχύεται η κανονιστική λειτουργία των δήμων μέσω της δυνατότητας έκδοσης τοπικών κανονιστικών πράξεων μετά από ηλεκτρονική διαβούλευση με τους πολίτες.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στον έλεγχο νομιμότητας. Προβλέπεται η πλήρης ενεργοποίηση των Αυτοτελών Υπηρεσιών Εποπτείας με επικεφαλής που θα επιλέγονται μέσω ΑΣΕΠ, καθώς και η δημιουργία θεσμού Γενικού Επόπτη Νομιμότητας, ο οποίος θα συντονίζει τους ελέγχους σε όλη τη χώρα. Οι πράξεις των ΟΤΑ θα εισάγονται σε νέο πληροφοριακό σύστημα και θα κατανέμονται με τυχαίο αλγόριθμο στις αρμόδιες υπηρεσίες, ενώ θεσπίζονται αυστηρά χρονικά όρια για την ολοκλήρωση των ελέγχων. Ο Γενικός Επόπτης θα μπορεί να ζητά αυτεπάγγελτους ελέγχους σε περιπτώσεις σοβαρού δημοσίου συμφέροντος ή προφανούς παραβίασης της νομοθεσίας, ενώ δημιουργείται και ειδικό γραφείο υποδοχής καταγγελιών πολιτών.
Ο Κώδικας αναμορφώνει επίσης το πειθαρχικό πλαίσιο για δημάρχους, περιφερειαρχές και λοιπούς αιρετούς. Ο έλεγχος θα ασκείται από ενιαίο κεντρικό Πειθαρχικό Συμβούλιο στο οποίο θα πλειοψηφούν ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί. Παράλληλα αποσαφηνίζονται τα πειθαρχικά παραπτώματα, επεκτείνεται στους αντιδημάρχους και αντιπεριφερειάρχες η εξαίρεση από την αυτόφωρη διαδικασία και προβλέπεται κατά προτεραιότητα εκδίκαση ποινικών υποθέσεων που αφορούν επικεφαλής ΟΤΑ.
Τέλος, ο νέος Κώδικας διατηρεί έντονο κοινωνικό πρόσημο. Προβλέπει μειώσεις ή απαλλαγές δημοτικών τελών για πολύτεκνους, τρίτεκνους, μονογονεϊκές οικογένειες, άτομα με αναπηρία και μακροχρόνια ανέργους. Εισάγει το εργαλείο της κοινωνικής αντιπαροχής μέσω αξιοποίησης δημοτικής περιουσίας για κοινωνικούς σκοπούς και δίνει τη δυνατότητα παραχώρησης ακινήτων σε οικονομικά αδύναμους πολίτες για ανέγερση κατοικίας ή σε φορείς κοινωφελούς δράσης.
Το νομοσχέδιο εισάγεται τη Δευτέρα 16/6/2026 στην αρμόδια κοινοβουλευτική επιτροπή και θα συζητηθεί στην Ολομέλεια της Βουλής στις 22 και 23 Ιουνίου 2026, οπότε και αναμένεται να τεθεί σε ψηφοφορία.
