Αλέξανδρος Παπαναστασίου: Ο οραματιστής πολιτικός ηγέτης

ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

Ενενήντα χρόνια συμπληρώθηκαν εφέτος από το θάνατο του Πατέρα της Δημοκρατίας Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ο οποίος έφυγε ξαφνικά από τη ζωή στις 17 Νοεμβρίου 1936.

Όπως κάθε χρόνο, αντιπροσωπεία του Συλλόγου Λεβιδιωτών Αττικής, με επικεφαλής τον πρόεδρο Γιάννη Αποστολόπουλο, μετέβη την Κυριακή, 15 Νοεμβρίου, στο Πρώτο Κοιμητήριο της Αθήνας και τέλεσε τρισάγιο στον τάφο του αείμνηστου πρωθυπουργού.

Α. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν ο ξεχωριστός πολιτικός ηγέτης που με τις καινοτόμες ιδέες του προηγήθηκε της εποχής του.

Για την όλη διαδρομή του παραθέτουμε στη συνέχεια το κύριο μέρος της ομιλίας του προέδρου του Συλλόγου Λεβιδιωτών Αττικής, δικηγόρου-δημοσιογράφου, στην πρόσφατη εκδήλωση (4/11/2026) στο Πνευματικό Κέντρο της Αθήνας για τον Αρκάδα πολιτικό ηγέτη.

«… Η ιστορική μας κωμόπολη, το Λεβίδι, σεμνύνεται ως πατρίδα του λαμπρού τέκνου της, του Πατέρα της Δημοκρατίας Αλέξανδρου Παπαπαναστασίου. Αλλά και η Τρίπολη έχει το προνόμιο της γενέτειρας του πρωτοπόρου πολιτικού ηγέτη. Και σήμερα οι συμπατριώτες της Αθήνας τιμάμε από κοινού την συμπλήρωση150 χρόνων από τη γέννησή του, που συμπίπτει και με την επέτειο των 90 χρόνων από τον θάνατό του.

Ας μου επιτραπεί να καταθέσω και τον προσωπικό μου σεβασμό στη μνήμη του οραματιστή πολιτικού ηγέτη, όχι μόνο ως πρόεδρος του Συλλόγου Λεβιδιωτών Αττικής που φέρει το όνομά του, αλλά και ως αμφιγενής συγγενής τόσο από το γένος Παπαναστασίου από τη μητέρα μου όσο και από το γένος Αποστολοπούλου από την πατρική γραμμή.

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου γεννήθηκε στις 8 Ιουλίου 1876. Πατέρας του ο φιλόλογος-γυμνασιάρχης Παναγιώτης Παπαναστασίου, που είχε διατελέσει και βουλευτής Μαντινείας, την περίοδο 1902-1904. Μητέρα του η θυγατέρα του δημάρχου Λεβιδίου Κωνσταντίνου Αποστολόπουλου, η Μαριγώ Αποστολοπούλου. Στο επίθετό της ο αείμνηστος πρωθυπουργός προσέθετε και το επώνυμο Ρογάρη, όπως ήταν το αρχικό του γένους μας, με ρίζες από την Κωνσταντινούπολη, και έτσι σύνθετο το συναντάμε σε πολλές βιογραφίες του.

Με ενδιάμεσους σταθμούς την Καλαμάτα και τον Πειραιά η οικογένειά του εγκαταστάθηκε το 1890 στην Αθήνα, όπου ο ίδιος ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές.

Στη συνέχεια επεράτωσε τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1899 αναγορεύτηκε διδάκτωρ. Μετά αναχώρησε για μεταπτυχιακές σπουδές στις κοινωνικές επιστήμες, φιλοσοφία και νομικά στα πανεπιστήμια Χαϊδελβέργης και Βερολίνου και κατόπιν στο Λονδίνο και το Παρίσι.

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του στο εξωτερικό επέστρεψε στην Ελλάδα το 1907 και άρχισε να ασχολείται με τα κοινά. Το 1908 ίδρυσε την «Κοινωνιολογική Εταιρία» με σοσιαλδημοκρατικό προσανατολισμό, με σύμπραξη των Παναγιώτη Αραβαντινού, Αλέξανδρου Δελμούζου, Θαλή Κουτούπη, Αλέξανδρου Μυλωνά, Θρασύβουλου Πετιμεζά και Κων/νου Τριανταφυλλόπουλου. Το 1910 ιδρύεται από τους «κοινωνιολόγους» το «Λαϊκό Κόμμα», με το οποίο ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου εκλέχτηκε τον ίδιο χρόνο για πρώτη φορά βουλευτής.

Με το ξέσπασμα του πρώτου Βαλκανικού πολέμου το 1912 επιτελεί το χρέος του προς την Πατρίδα και σπεύδει να καταταγεί ως εθελοντής στρατιώτης.

Το 1915 εκλέγεται βουλευτής Αρκαδίας, ενώ τον επόμενο χρόνο προσχωρεί στην υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, από την οποία διορίζεται αντιπρόσωπος στα Ιόνια νησιά.

Με τη μεταφορά της κυβέρνησης Βενιζέλου στην Αθήνα αναλαμβάνει το Υπουργείο Συγκοινωνιών, και προσωρινά και τα υπουργεία Εσωτερικών και Περίθαλψης. Επιτελεί σημαντικό έργο στην αναδιοργάνωση και ανάπτυξη των μέσων μαζικής μεταφοράς, των ταχυδρομίων και του δικτύου τηλεφώνων και τηλεγραφείων. Ακόμη ιδιαίτερη η συμβολή του στη νομοθεσία για τα σχέδια πόλεων και τον έλεγχο των δημοσίων έργων.

Μεγάλη η μεταρρύθμιση που προώθησε για την αναδιοργάνωση του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, η οποία χαρακτηρίστηκε επανάσταση του Παπαναστασίου ή «Παπανάσταση».

Καθοριστικός είναι ο ρόλος του στην ανοικοδόμιση της Θεσσαλονίκης, μετά τις εκτεταμένες καταστροφές από την πυρκαγιά του 1917.

Λίγο αργότερα πρωτοστατεί στην ίδρυση του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου στην συμπρωτεύουσα, στο οποίο μάλιστα άφησε και την βιβλιοθήκη του.

Το 1922 μετονόμασε το Λαϊκό Κόμμα σε «Δημοκρατική Ένωση» που λίγα χρόνια αργότερα πήρε τον οριστικό τίτλο «Αγροτικόν και Εργατικόν Κόμμα».

Σχεδόν αδιάλειπτη είναι η παρουσία του στη Βουλή, καθώς εκλέγεται συνολικά επτά φορές βουλευτής, ενώ υπήρξε και αριστίνδην γερουσιαστής για 38 ημέρες το 1933.

Από τα πρώτα χρόνια της πολιτικής του παρουσίας έδωσε σκληρό αγώνα για το αγροτικό ζήτήμα και την παραχώρηση γης στους ακτήμονες καλλιεργητές της Θεσσαλίας. Για την ευαισθησία του στον κόσμο της αγροτιάς, σημειώνει:

«…Ο αγροτισμός που χαρακτηρίζει την πολιτική μου, …εριζοβόλησε στην ψυχή μου πολλά χρόνια τώρα, όταν τα καλοκαίρια που έμενα στο Λεβίδι έβλεπα τους συγγενείς μου (σχεδόν όλοι οι Λεβιδιώτες είναι συγγενείς μου), να βασανίζονται από τα ξημερώματα ως το βράδυ για να καλλιεργούν τη σκληροτράχηλη γη του τόπου εκεί. Τους έβλεπα μαύρους από το λιοπύρι, κάθιδρους και νευρώδεις ή βουτηγμένους στη λάσπη και βρεγμένους ως το κόκκαλο…»

Και σε άλλο σημείο τονίζει: «Δεν είναι υπερβολή αν ειπώ ότι η πολιτική μου σκέψη και η πολιτική μου αντίληψη θα ήταν φτωχότερες αν έλειπε αυτός ο στενός σύνδεσμος και η στενή επαφή με το Λαό της Αρκαδίας».

Από το 1926 έως το 1928 διετέλεσε υπουργός Γεωργίας στην οικουμενική κυβέρνηση Ζαΐμη, με σημαντικό έργο στην προώθηση της δημιουργίας αγροτικών συνεταιρισμών και την αποκατάσταση των ακτημόνων καλλιεργητών. Ακόμη για την χρηματοδότηση του αγροτικού κόσμου πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Αγροτικής Τράπεζας.

Οπαδός της ειρήνης και της συνεργασίας των Βαλκανικών λαών, χωρίς ξένες επεμβάσεις, πρωτοστάτησε στην σύγκλιση πολλών διαβαλκανικών διασκέψεων από το 1930 έως το 1934 προωθώντας και τη σύσφιξη των σχέσεων μεταξύ των κρατών της χερσονήσου του Αίμου.

Εκείνο βέβαια που κυριάρχησε στην όλη πολιτική διαδρομή του ήταν ο μακροχρόνιος αγώνας του για την κατάργηση της βασιλείας και την καθιέρωση της δημοκρατίας.

Στις 12 Φεβρουαρίου του 1922, δημοσιεύει το ιστορικό «Δημοκρατικό Μανιφέστο» εναντίον των ανακτόρων.
Την ίδια ημέρα συλλαμβάνεται με άλλους έξι συνεργάτες του και καταδικάζεται σε τριετή φυλάκιση από το Κακουργοδικείο Λαμίας. Λίγους μήνες αργότερα αποφυλακίζεται από την «Επαναστατική Επιτροπή».

Στις εκλογές της 16ης Δεκεμβρίου 1923 το κόμμα του κερδίζει 70 έδρες. Στις 12 Μαρτίου 1924 ορκίζεται πρωθυπουργός και λίγες ημέρες αργότερα εισηγείτο στην Δ΄Συντακτική Συνέλευση την έγκριση του ψηφίσματος για κατάργηση της Βασιλείας και ανακήρυξη της Δημοκρατίας. Στην πανηγυρική συνεδρίαση της 25ης Μαρτίου 1924, ανακηρύχθηκε η αβασίλευτη δημοκρατία ως νέο πολίτευμα, το οποίο επικυρώθηκε είκοσι ημέρες αργότερα στο δημοψήφισμα της 13ης Απριλίου 1924.

Η ανακήρυξη της Δημοκρατίας ήταν το επιστέγασμα ενός μακροχρόνιου αγώνα για τούτο και αποκλήθηκε «Πατέρας της Δημοκρατίας».

Το νέο πολίτευμα διατηρήθηκε μέχρι τον Νοέμβριο του 1935, οπότε έγινε επαναφορά της Βασιλείας, η οποία καταργήθηκε οριστικά το 1974 και η Δημοκρατία είναι πλέον το σταθερό και αναμφισβήτητο οριστικό μας πολίτευμα.

Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου έφυγε ξαφνικά από την ζωή στις 17 Νοεμβρίου 1936, στην Αθήνα, σε ηλικία 60 χρονών.

Έμεινε στην ιστορία ως ένας οραματιστής πολιτικός ηγέτης, που πέρα από τις πρωτοπόρες ιδέες του, αποτέλεσε παράδειγμα πολιτικής ηθικής, στρατευμένος στην υπηρεσία του λαού και της χώρας.»

Σχετικές δημοσιεύσεις