Δημ. Σπ. Τσαφαρά: Λαγκαδινό λεξικό

10 Δεκεμβρίου 2013  /   Χωρίς Σχόλια

Γράφει ο ΗΛΙΑΣ ΓΙΑΝΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ

Εκδ. Μέθεξις, Θεσσαλονίκη 2013, σσ. 241
Το «Λαγκαδινό Λεξικό» έχει γράψει, πριν εγκαταλείψει τον μάταιο τούτο κόσμο το 2007, ο Λαγκαδινός φιλόλογος Δημήτρης Σπ. Τσαφαράς, που είχε εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη από το έτος 1963. Το βιβλίο εξέδωσε μεταθανατίως με πολλή αγάπη και στοργή σε έναν κομψό, καλαίσθητο και πολύ προσεγμένο τόμο η οικογένειά του.
Το βιβλίο εκτείνεται σε 241 σελίδες. O κύριος όγκος του αναφέρεται φυσικά στο λαγκαδινό γλωσσικό ιδίωμα και περιλαμβάνει άνω των 4.500 λημμάτων (λέξεων). Δέκα περίπου σελίδες στο τέλος, ως Επίμετρο, είναι αφιερωμένες στα λαγκαδινά τοπωνύμια, τα οποία ανέρχονται σε 450 περίπου. Τόσο η καταγραφή των λέξεων, όσο και η καταγραφή των τοπωνυμίων γίνεται για πρώτη φορά σε αυτήν την έκταση, και αποτελεί πραγματική συμβολή στη γλωσσική και λαογραφική έρευνα.
Το παρόν βιβλίο έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό και αδικαιολόγητο κενό στην υπάρχουσα λαγκαδινή βιβλιογραφία. Είναι έργο πρωτοποριακό, θεμελιακό, απαραίτητη βάση εξορμήσεως για κάθε ανάλογη μελλοντική εργασία και έρευνα. Το βιβλίο όμως δεν θα γίνει κτήμα μόνο των Λαγκαδινών (και άλλων φιλομαθών αναγνωστών), αλλά και αντικείμενο μελέτης από τους ειδικούς επιστήμονες, γλωσσολόγους, λαογράφους, κ.ά.
Το βιβλίο προλογίζεται από την οικογένεια του συγγραφέα, ενώ σύντομο αλλά μεστό προλογικό σημείωμα έχει γράψει και ο λαγκαδινός εκ μητρός Βασίλης Καρδάσης, Καθηγητής της Νεότερης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Το «Λαγκαδινό Λεξικό» είναι απόκτημα και για τους Λαγκαδινούς και για την επιστήμη. Είναι πληρέστατο, σχεδόν εξαντλητικό, και έχει συνταχθεί κατά τους κανόνες της τέχνης και της επιστήμης. Oι λέξεις είναι τοποθετημένες κατά αλφαβητική σειρά και είναι τυπωμένες με έντονα μαύρα στοιχεία. Στα ουσιαστικά επιτάσσεται το ανάλογο άρθρο, για να φαίνεται το γένος του ονόματος, και ακολουθεί η ερμηνεία κάθε λέξης. Σε όλες σχεδόν τις λέξεις προστίθενται χαρακτηριστικές φράσεις, με λαγκαδινό περιεχόμενο και λαγκαδινά στοιχεία, ώστε να γίνεται κατανοητή με ευκολία η σημασία τους.
Δεν χρειάζεται να τονιστεί ότι οι λέξεις του Λεξικού αναφέρονται σε όλους τους τομείς της καθημερινής και κοινωνικής ζωής, στο φυσικό περιβάλλον, στα οικιακά, γεωργικά, ποιμενικά και μαστορικά αντικείμενα, στις αντίστοιχες ανθρώπινες δραστηριότητες, στα ζώα, στα φυτά, στα εξωτερικά χαρακτηριστικά και στα ψυχικά χαρίσματα ή ελαττώματα των ανθρώπων, στα σχετικά με τους μύλους και τους αργαλειούς, και γενικά σε κάθε άλλη στιγμή και σκηνή του ιδιωτικού βίου.
Στο Λεξικό έχουν επίσης ενσωματωθεί καθεμιά στη σειρά της, όλες οι λέξεις της συνθηματικής γλώσσας των λαγκαδινών μαστόρων, μια ενδιαφέρουσα ιδιοτυπία της λαγκαδινής γλώσσας. Επίσης, καταγράφονται και ερμηνεύονται χωρίς επιφυλάξεις και σεμνοτυφίες, όλα «τ’ άρρητα και αθέμιτα» της λαγκαδινής λαλιάς.
Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι ο αείμνηστος φίλος Δημήτρης Τσαφαράς ήταν το καταλληλότερο πρόσωπο για να συλλέξει, ερμηνεύσει και παρουσιάσει το λαγκαδινό λεξιλόγιο. Γιατί διέθετε γερό φιλολογικόν εξοπλισμό, ήταν «γέννημα και θρέμμα» των Λαγκαδίων μέχρι τα 20 χρόνια του, είχε ερευνητική πείρα από τη μακρόχρονη θητεία του στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, είχε μεγάλη ανθρώπινη υπομονή και ευρεία γενικότερη παιδεία. Γι’ αυτό και οι ερμηνείες του των λέξεων είναι σαφείς, λιγόλογες και ακριβείς, κυριολεκτικές, τα δε γλωσσικά δείγματα και οι ερμηνευτικές εκφράσεις που συνοδεύουν και ανασταίνουν τις λέξεις είναι απολύτως επιτυχημένες. Επομένως, το «Λαγκαδινό Λεξικό» δεν θα χρησιμοποιηθεί μόνο ως γλωσσικό βοήθημα, αλλά και ως ευχάριστο ανάγνωσμα.
Εννοείται ότι το βιβλίο αυτό θα ξυπνήσει αμέτρητες μνήμες στους παλιούς, αλλά επίσης θα δημιουργήσει προϋποθέσεις εγγύτερης γνωριμίας και κατανόησης του λαγκαδινού γλωσσικού ιδιώματος από τις νεότερες γενιές.
Με έκπληξη και λύπη μου όμως διεπίστωσα ότι, αν και είμαι και εγώ γέννημα και θρέμμα των Λαγκαδίων μέχρι τα 18 χρόνια μου, αγνοούσα δεκάδες λέξεις από αυτές που έχουν αποθησαυριστεί στο βιβλίο (ακαμπάς, αλαμπούτζαρα, αμμοσούρνω, αμμουδέρα, αμόμιλο, αναλέτι, αναραχός, ανεμογαζού, ανεμόχαψη, αντίκαρος, αποδογιούριστη, αποχέρα, και εκατοντάδες άλλες). Φοβάμαι ότι αυτές οι λέξεις έχουν χαθεί για πάντα από τον λαγκαδινό προφορικό λόγο. Κατά πάσα πιθανότητα θα χαθούν και άλλες στο μέλλον. Ας ελπίσουμε ότι το βιβλίο του Δημήτρη θα γίνει ένα καλό ανάχωμα σε αυτή την πλημμυρίδα.
Το «Λαγκαδινό Λεξικό» είναι ορθογραφικό και ερμηνευτικό μόνο. Δεν εξετάζει δηλ. την ετυμολογική φύση των λέξεων. Η μελέτη πάντως του βιβλίου οδηγεί στο αναμφισβήτητο συμπέρασμα ότι η λαγκαδινή ντοπιολαλιά, όπως άλλωστε και η ευρύτερη ελληνική γλώσσα, φέρει εμφανέστατα τα σημεία επιρροής των ξένων κατακτητών, ιδίως των Βενετών και των Τούρκων. Εννοείται ότι ο βασικός και κύριος κορμός των λαγκαδινών λέξεων είναι γνησίως ελληνικός, με ρίζες στην αρχαιοελληνική, στη μεσαιωνική, αλλά και στη μεταβυζαντινή δημοτική γλώσσα.
Αυτό που προκύπτει επίσης από τη μελέτη του βιβλίου του Δημήτρη, σε σύγκριση με τα αντίστοιχα βιβλία γλωσσικών ιδιωμάτων των γειτονικών μας χωριών (Βυζικίου, Σέρβου, Βυτίνας, Αετορράχης, Παλούμπα, κ.ά.), είναι ότι κατά βάσιν το λαγκαδινό γλωσσικό ιδίωμα είναι γορτυνιακό και ευρύτερα πελοποννησιακό.
Το «Λαγκαδινό Λεξικό» δεν είναι μόνο ένας πολύτιμος και μοναδικός γλωσσικός θησαυρός. Είναι ακόμα μια εξίσου πλούσια λαογραφική συγκομιδή. Μερικά γλωσσικά λήμματά του είναι πηγές σπουδαίων λαογραφικών στοιχείων και ειδήσεων.
O Δημ. Τσαφαράς με το βιβλίο του αυτό μας κληροδοτεί ένα έξοχο γλωσσικό μνημείο. Το εν λόγω βιβλίο αποτελεί ένα corpus της λαγκαδινής λαλιάς, στις παλαιότερες τουλάχιστον εποχές, τότε που δεν είχε εξαπλωθεί τόσο η επιρροή της αστικής κοινωνίας και του ραδιοφώνου ή της τηλεόρασης.
Πάντως εκατοντάδες λέξεις από αυτές που ακόμα λέμε οι Λαγκαδινοί στις καθημερινές συνομιλίες μας δεν συμπεριλαμβάνονται στο «Λαγκαδινό Λεξικό». Βέβαια αποκλείεται ο Δημήτρης να τις λησμόνησε. Ασφαλώς τις παρέλειψε γιατί τις θεώρησε ως λέξεις της κοινής νεοελληνικής και όχι καθαρά λέξεις του λαγκαδινού γλωσσικού ιδιώματος.
O συγγραφέας αφήνει ένα πολύτιμο, πολύμοχθο, δύσκολο έργο, ένα πνευματικό έργο αθάνατο. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι δούλεψε μόνος του, χωρίς να έχει να στηριχθεί σε προϋπάρχουσα βιβλιογραφία. Βασίστηκε αποκλειστικά και μόνο στην προσωπική μνήμη του και στη μνήμη φίλων, συγγενών και συμπατριωτών. Και τα κατάφερε.
Για μας τους Λαγκαδινούς φυσικά το βιβλίο του Δημήτρη δεν είναι απλό αντικείμενο μελέτης και γνώσης. Είναι έκφραση και καθρέφτης της ίδιας της ψυχής μας. Είναι αφορμή για τον αρχέγονο νόστο, που διαποτίζει τις ρίζες των χυμών τής ύπαρξής μας, και αποτελεί ό,τι πιο πολύτιμο διαθέτουμε στα εσώτερα του είναι μας.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Παρακαλώ, απαντήστε στο ερώτημα *